پيامبر افزايش يافت ، و ترس جانهاى مؤمنان را فرا گرفت ، و اراجيف مشركان انتشار پيدا كرد ، صداى زنگدار وحى بار ديگر در كوه‌هاى مكه شنيده شد ، و در راه خود به قلبهاى تشنه براى رسيدن به نور و حرارت و مهربانى پيش رفت و با احترام مورد قبول قرار گرفت و با ژرفى بر جانها نشست . بدين گونه رحمت خدا اوضاع و احوال را از پيش آماده مىسازد تا تأثير بيشتر و نفوذ فراوانتر داشته باشد ، آيا نديده‌اى كه چون بر سر يتيم دست مرحمت و مهربانى كشيده شود ، چگونه نسبت به يتيمان و ناكامان مهربان مىشود ، يا چون گمراهى به راه دست پيدا مىكند ، چگونه قلبش هدايت را چنان من مكد كه دانهء خاك شبنم را در صبحگاهان به خود مىكشد ؟ ! مؤمن بدين گونه به قدر خرسند مىشود ، اگر تاريكى شب نمىبود ارزش روشنى روز بر قلب شناخته نمىشد ، و اگر تشنگى نمىبود جگر از شربت گواراى آب لذتى نمىبرد ، و اگر چالشها نمىبود تطور صورت نمىپذيرفت ، و اگر بدبختيها نمىبود ، قيام قدرتها بى معنى بود . چنان مىنمايد كه محور سورهء الضحى ، همچون سورهء أ لم نشرح ، همين بصيرت است كه / 165 با سوگند خوردن به ضحى ، و الّيل اذا سجى براى آن آماده شده ، و سپس با بيان اين كه تأخير وحى نه براى وداع بلكه براى حكمت بالغهء استوار شدن آن در جانها بوده است ، و سپس رسول - صلى اللَّه عليه و آله - از اين امر يادآورى مىكند كه چگونه خداوند متعال ، پس از سختيها ، با ارزانى داشتن الوان نعمتها بر او منت نهاد ، و بنا بر اين بر او است كه در خوشبخت كردن مردم و هدايت ايشان با همهء توان و قوتى كه خدا به او بخشيده است كوشا باشد .